Ruitjesbovist (Calvatia utriformis)
Zijaanzicht 1Jong exemplaarBovenaanzichtOnderzijde
De ruitjesbovist is een grote stuifzwam, die leeft van de afbraak van dood plantaardig materiaal (5). Volwassen exemplaren kunnen een diameter van 25 en een hoogte van 20 centimeter bereiken. Ruitjesbovisten verschijnen alleen of in kleine groepjes in open graslanden op zandige bodem, zoals heidevelden en kustduinen (3).  Ook op duintjes langs de Friese Zuiderzeekust komt de paddenstoel voor (6). De soort heeft een voorkeur voor warme en droge standplaatsen (11). Vanwege de witte kleur en de forse afmetingen zijn de zwammen tegen een groene achtergrond opvallend. Ze hebben de vorm van een omgekeerde peer, waarbij de top van de peer met wortelachtige hyfen (rhizomorfen) in de bodem is gehecht. De sporenvormende massa (gleba) in de paddenstoel is in jonge toestand wit, maar verkleurt spoedig geelgroen en wordt na rijping bruin en poederachtig. Uiteindelijk scheurt de hoedhuid aan de bovenzijde open en komt het bruine sporenpoeder vrij (3,5). De basis van de paddenstoel die een bekervorm heeft kan nog lange tijd achterblijven (zelfs tot het volgend voorjaar), en de totale levensduur van een vruchtlichaam bedraagt meerdere maanden (3,5,10). Calvatia utriformis is een paddenstoelsoort die over een groot deel van de wereld voorkomt: in Europa, Azië, Japan, het oosten van de Verenigde Staten, Mexico, Zuid Afrika, Chili en Nieuw Zeeland (3).

Naam


De Nederlandse naam ruitjesbovist heeft betrekking op de veelhoekige vlakjes die zich in de buitenste laag (het exoperidium) van de paddenstoel vormen wanneer  de zwam rijp wordt (3).  Die buitenlaag is bedekt met heel kleine, korte haartjes en biedt daardoor een viltige aanblik. Handkea utriformis (3), Lycoperdon caelatum (3), Calvatia caelata (11) en Lycoperdon utriforme (7) zijn synoniemen van Calvatia utriformis. Uit moleculair-biologisch onderzoek is gebleken dat ruitjesbovisten verwant zijn met andere stuifzwammen (8), vooral de parelstuifzwam (7). De soortnaam utriformis betekent "in de vorm van een baarmoeder" of "in de vorm van een waterzak" (9,11).

Eetbaarheid/nut

In jonge toestand zijn ruitjesbovisten eetbaar (3), hoewel niet alle mycofagen de paddenstoel als smakelijk beschouwen (4). Door Amerikaanse Indianen werden ruitjesbovisten als bloedstelpend middel gebruikt (2). Uit archeologisch onderzoek is gebleken, dat de zwammen ook in de Britse oudheid als bloedstelpend middel of voor de aanmaak van vuur werden benut (12). Ruitjesbovisten kunnen de elementen koper en zink tot hoge concentraties in hun vruchtlichamen ophopen (1) - wat hen niet giftig maakt maar een potentiële bron van deze sporenelementen.

Waar gevonden

Wij hebben ruitjesbovisten dikwijls gevonden in de duinen, op allerlei plaatsen waar we ooit met vakantie zijn geweest. Bovenstaande foto's werden gemaakt in augustus, op het eiland Vlieland. Ook in de duinen van Goeree (geboorte-eiland van uw webmaster) verscheen de paddenstoel vaak. Om nostalgische redenen mag de paddenstoel dus niet op onze website ontbreken.

Literatuur

1. Alonso J, Garcia MA, Pérez-López M, Melgar MJ (2003) The concentrations and bioconcentration factors of copper and zinc in edible mushrooms. Arch Environ Contam Toxicol 44:180-188.
2. Burk WR (1983) Puffball usages among North American Indians. J Ethnobiol 3:55-62.
3. Handkea utriformis. Webdocument op en.wikipedia.org.
4. Hasenstäubling, Hasenbovist, Getäfelter Stäubling,  Gemeiner Stäubling, Ausgestochener Staubpilz, Gemeiner Bovist, Rauchschwamm, Eierschalenbovist . Webdocument op www.123pilze.de.
5. Hasen-Stäubling. Webdocument op de.wikipedia.org.
6. Hooijmeijer J (2001) Paddestoelen op Zuiderzeeduintjes. Twirre 12:135-136.
7. Krüger D, Gargas A (2008) Secondary structure of ITS2 rRNA provides taxonomic characters for systematic studies - a case in Lycoperdaceae (Basidiomycota). Mycol Res 112:316-330.
8. Larsson E, Jeppson M (2008) Phylogenetic relationships among species and genera of Lycoperdaceae based on ITS and LSU sequence data from north European taxa. Mycol Res 112:4-22.
9. Lycoperdon utriforme Bull. - Mosaic Puffball. Webdocument op www.first-nature.com.
10. Ruitjesbovist – Calvatia utriformis (Bull.) Jaap. Webdocument op www.allesoverpaddenstoelen.nl [Paddenstoel van de maand, Juni 2013]
11. Tanchaud P (2017) Calvatia utriformis (Bull.: Pers.) Jaap. Webdocument op www.mycocharentes.fr.
12. Watling R, Seaward MRD (1976) Some observations on puff-balls from British archeological sites. J Archeol Sci 3:165-172.

Terug naar de soortenlijst (buiten Zuidhorn)