Geschubde inktzwam (Coprinus comatus)

Inktzwammen in NuisInktzwam volgroeidInktzwam vervloeiendInktzwam van boven

Geschubde inktzwammen komen als een witte cylinder uit de grond en zijn bedekt met grote, vezelige, witte tot gelig-bruine schubben. Later spreidt de hoed zich uit en wordt de steel zichtbaar met een beweegbare, smalle witte ring. De plaatjes aan de onderzijde van de hoed zijn eerst wit, later roze, om uiteindelijk zwart te worden waarna de paddenstoel begint te vervloeien (16). Uiteindelijk blijft alleen de steel van de zwam over, die daarbij in verhouding tot de hoed buitengewoon lang kan worden (3). Vanwege overbemesting en verstoring van de bodem worden geschubde inktzwammen in Nederland steeds vaker gezien. De paddenstoel groeit het liefst op pas omgewerkte, voedselrijke grond, in akkers, gazons, wegbermen of parken. Enkele jaren geleden werd ontdekt dat het mycelium van de geschubde inktzwam niet alleen leeft van dood plantaardig materiaal, maar ook "vlees eet"! De schimmeldraden kunnen nematoden (microscopisch kleine wormpjes) verlammen en doden met behulp van bijzondere orgaantjes die er bij sterke vergroting als stekelige ballen uitzien. Eenmaal gevangen en gedood worden de wormpjes binnen enkele dagen verteerd en door het mycelium opgenomen (13,14).

Naam
De genusnaam Coprinus is afgeleid van het Griekse woord kopros en betekent "op mest" (1,5). De soortnaam comatus betekent "gekuifd". In genetisch opzicht bleek de geschubde inktzwam sterk van de andere inktzwammen te verschillen. Op grond van moleculair-biologisch onderzoek wordt de paddenstoel daarom nu in een aparte familie geplaatst (Coprinaceae), terwijl plooirokjes, hazenpootjes, glimmer-, kale- en zwerminktzwammen worden gerekend tot de franjehoeden (Psathyrellaceae). De eigenschap van de hoed om bij rijping van de sporen tot inkt te vervloeien komt dus in meerdere paddenstoelfamilies voor, en wijst niet op nauwe verwantschap.

Eetbaarheid/nut
De hoed van jonge geschubde inktzwammen is uitstekend eetbaar (2,11), maar moet onmiddellijk worden bereid omdat hij binnen enkele uren begint te vervloeien (1,3). De plaatjes van de paddenstoel moeten nog een witte kleur hebben (1,10) en de schubben moeten voor het koken worden verwijderd (1,10). De steel is vezelig van structuur en daarom minder smakelijk (3,4). Op standplaatsen met een vervuilde bodem, zoals wegbermen, vuilnisbelten en storthopen, kan men beter geen paddenstoelen verzamelen, want geschubde inktzwammen hopen zware metalen in hun vruchtlichamen op (4, 16). De paddenstoel bevat interessante plantenstoffen, zoals bijzondere polysacchariden (8), verbindingen die de groei van prostaatkanker afremmen (7,17) en stoffen die de bloeddruk en de glucosespiegels in het bloed kunnen verlagen (15). Sporen van de geschubde inktzwam kunnen bij mensen die daarvoor gevoelig zijn contactallergie en eczeem veroorzaken (9). In China, Taiwan, en de Filippijnen worden geschubde inktzwammen geteeld voor menselijke consumptie (12,15), maar in Nederland en Duitsland is men hiermee gestopt (10). Het aroma van de vruchtlichamen berust voornamelijk op de aanwezigheid van vluchtige alcoholen (6).

Waar gevonden
We hebben  geschubde inktzwammen op allerlei plaatsen aangetroffen: in struikgewas bij de Tanderij, in een grazige wegberm bij jongerencentrum Avalon, bij de spoorwegovergang van de Gast, in de oostberm van de Wilhelminalaan, in de bermen van de Sportlaan, in het Smitpark en aan beide zijden van het Van Starkenborghkanaal in de richting van Aduard.

Literatuur
1. Ascarelli S (2009) Coprinus comatus (Mull.: Fr.) Persoon. Document op ilmondodeifunghi.it.
2. Child GP (1952) The inability of Coprini to sensitize man to ethyl alcohol. Mycologia 44:200-202.
3. Coprin chevelu. Document op mycorance.free.fr/valchamp.
4. Coprinus comatus. Document op fichasmicologicas.com.
5. Coprinus comatus (O.F.Müll.)Pers. - Shaggy Inkcap. Document op first-nature.com.
6. Dijkstra FY, Wikén TO (1976) Studies on mushroom flavours 2. Flavour compounds in Coprinus comatus. Z Lebensm Unters-Forsch 1160:263-269.
7. Dotan N, Wasser SP, Mahajna J (2011) The culinary-medicinal mushroom Coprinus comatus as a natural antiandrogenic modulator. Integrative Cancer Therapies 10:148-159.
8. Fan JM, Zhang JS, Tang QJ, Liu YF, Zhang AQ, Pan YJ (2006) Structural elucidation of a neutral fucogalactan from the mycelium of Coprinus comatus. Carbohydr Res 341:1130-1134.
9. Fischer B, Yawalkar N, Brander KA, Pichler WJ, Helbling A (1999) Coprinus comatus (shaggy cap) is a potential source of aeroallergen that may provoke atopic dermatitis. J Allergy Clin Immunol 104:836-841.
10. Geschubde inktzwam Coprinus comatus (O.F.Moll.:Fr.) Gray. Document op mycologia.be.
11. Krieger LCC (1911) Note on the reputed poisonous properties of Coprinus comatus. Mycologia 3:200-202.
12. Li B, Lu F, Suo X, Nan H, Li B (2010) Antioxidant properties of cap and stipe from Coprinus comatus. Molecules 15:1473-1486.
13. Luo H, Liu Y, Fang L, Li X, Tang N, Zhang K (2007) Coprinus comatus damages nematode cuticles mechanically with spiny balls and produces potent toxins to immobilize nematodes. Appl Environ Microbiol 73:3916-3923.
14. Luo H, Mo M, Huang X, Li X, Zhang K (2004) Coprinus comatus: A basidiomycete fungus forms novel spiny structures and infects nematode. Mycologia 96:1218-1225.
15. Reyes RG, Lopez LLMA, Kumakura K, Kalaw SP, Kikukawa T, Eguchi F (2009) Coprinus comatus, a newly domesticated wild nutriceutical mushroom in the Philippines. J Agric Technol 5:299-316.
16. Rockefeller A a.o. Coprinus comatus. Document op en.wikipedia.org.
17. Zaidman BZ, Wasser SP, Nevo E, Mahajna J (2008) Coprinus comatus and Ganoderma lucidum interfere with androgen receptor function in LNCaP prostate cancer cells. Mol Biol Rep 35:107-117.

Terug naar de soortenlijst