Vliegenzwam (Amanita muscaria)




Vliegenzwammen leven niet van het
afbreken van strooisel of dood hout. Suikers krijgt deze paddenstoel
van een boom waarmee hij samenleeft, vaak een berk, soms ook een
beuk of een eik. Het mycelium van de vliegenzwam maakt daartoe contact
met de haarwortels van de boom, en vormt als het ware een kousje rond
die wortels (ectomycorrhiza). In ruil voor de suikers transporteert de
zwam mineralen naar de boom die hij vrijmaakt uit de bodem.
Vliegenzwammen zorgen er voor dat de boom beter groeit (7,9). Omdat
hij groot, opvallend en felgekleurd is, is de vliegenzwam een
paddenstoel die (bijna) iedereen kent.
Naam
Amanita is een oud woord voor paddenstoel. De soortsnaam muscaria is afgeleid van het Latijnse woord musca, dat "vlieg" betekent. De
naam "vliegenzwam" bestond al in de Middeleeuwen. In de 13e
eeuw schreef Albertus Magnus: "Hij
wordt vliegenzwam genoemd, omdat hij vliegen doodt wanneer hij wordt geplet
in melk". Volgens sommige auteurs zou de paddenstoel om een andere
reden "vliegenzwam" heten. De middeleeuwse mens geloofde dat
geestesziekten werden
veroorzaakt door vliegen die iemands hoofd waren binnengedrongen. De
soortnaam "vliegenzwam" zou zijn ontstaan omdat de vruchtlichamen van Amanita muscaria
hallucinaties veroorzaken wanneer ze worden gegeten. Die tweede
naamsafleiding lijkt ons minder waarschijnlijk dan de eerste.
Eetbaarheid/nut
Vliegenzwammen
zijn bijzonder giftig. De Lappen in Finland en de sjamanen in Siberië
gebruikten de paddenstoel om in contact te komen met de
wereld van
de geesten (1,6,8). Vooral de hoed bevat psycho-aktieve
verbindingen, zoals muscimol en iboteenzuur (2-4).
Deze moleculen
kunnen binden aan GABA-A, NMDA- en glutamaat-receptoren
in de hersenen, waardoor hersencellen overmatig
worden geprikkeld. Dit leidt tot vervorming van het gehoor
en het gezichtsvermogen, stoornissen van de motoriek en verandering van
de gemoedstoestand (5,10). De vergiftigingsverschijnselen kunnen soms
zelfs een dodelijke afloop hebben (5). In gedroogde toestand blijft de
paddenstoel giftig.
Waar gevonden
Vliegenzwammen
verschijnen dikwijls in de noordberm van de Stationsweg
en de oostberm van de Wilhelminalaan (onder beuken), in beide
bermen van de Hanckemalaan (onder
eiken), langs de noordelijke helft van de Boslaan (onder berken en
eiken), in een perkje langs De Bongerd (bij een berk) en
in voortuinen van huizen langs
de Cort.van der Lindenstraat (onder berken). Die laatste bomen zijn
inmiddels gerooid, dus zal de paddenstoel op die plaats
vermoedelijk zijn verdwenen.
Literatuur
1. Amanita muscaria (L.) Pers. - Fly Agaric. Document op first-nature.com.
2. Bowden K, Drysdale AC (1965) A novel constituent of Amanita muscaria. Tetrahedron Lett 12:727-728.
3. Eugster CH (1968) Wirkstoffe aus dem Fliegenpilz. Naturwissenschaften 55:305-313.
4. Eugster CH, Müller GFR, Good R (1965) Wirkstoffe aus Amanita muscaria: Ibotensäure und Muscazon. Tetrahedron Lett 23:1813-1815.
5. John A (1955) Die Giftigkeit des Fliegenpilzes. Z Pilzk 19:20-24.
6. Michelot D, Melendez-Howell LM (2003) Amanita muscaria: Chemistry, biology, toxicology and ethnomycology. Mycol Res 107:131-146.
7. Rockefeller A a.o. Amanita muscaria. Document op en.wikipedia.org.
8. Saar
M (1991) Ethnomycological data from Siberia and North-East Asia on the
effect of Amanita muscaria. J Ethnopharmacol 31:157-173.
9. Veraghtert W (z.j.) Vliegenzwam (Amanita muscaria). Brochure van Natuurpunt Educatie, België.
10. Wagner C (1954) Bemerkenswerte Vergiftungserscheinungen durch Amanita muscaria L. Z Pilzk 17:22-24.
Terug naar de soortenlijst